Demokrasiya Jeffersoni: Ji Gel, Bi Gel, Bo Gel

Demokrasiya Jeffersoni:

Ji Gel, Bi Gel, Bo Gel

Demokrasii ya Jeffersoni  îdeal û mînakek  herî  berçave  sistema dewletê ye,kû hatiye pêşbinî  kirin.Thomas  Jefferson cutyarê Virciniyayî   nuserê daxuyaniya  serxwebuna Emrîka ye.Ev dukument  nek tinê  egerên serxwebunê  lê her wisa  armancên  ava kirina sistema dewletê bi cihanê dide xuya kirin. Evî her wisa  esasnama  azadiya  ûlî  li Virciniya nivisî ku di  nav  da cudahiya ûl û dewlet hatiye desnîşan kirin. Piraniya  îydîyayên  kû  di demokrasiya Jeffersonî  da hatine  dîyarkirin ne yên wî  bi xwe  belko  ev îydîyayên  wergirtî  ji  fîlesofên mina Montesquin, Voltaire, û  Plato (eflaton) nî  ne. Lê  herçiwa be zêdetirin  beşên pêkhinerê  wê  demokrasiyê  ji  îydîyayên  fîlesofê  îngilîsî John Locke î  ne.  Di demokrasiya  Jeffersonî  da   felsefa  John Locke  xwedî  bandorek  erênî  boye  bi taybet  di  warê  mafê  sirûştiye  mirov,  rola  dewletê  û  cudahiya    kilise  li  dewletê.

Thomas Jefferson bawerî  hebo  kû  her  mirovek  xwedî   mafê  sirûştiye  yan  mafên  binêşeyî  ye, ev mafên  kû  her  mirovek  bi  wan  mafa  ji  dayîk   boye; mafên  kû  nabe  ji  mirov  bên  istandin  yan  cuda  kirin. Eve  mînakên  “xwe-ispatkerin” ku  rastîya  wan  di  daxuyaniyê  da hatine  nivisin: “hemo  mirov  wekhev  hatîne  afirandin,  ev  maf,  mafên  xwedayî  ne   kû  çicar  nayîn  zewt  kirin,  ji  wana  Jîyan, Azadî  û  li  dîv  keyfxweşî  û  bexteweriyê.”  Ev  mafene  bi  tinê ne  evin  kû  Jeffersonî  baweri  pê  hebo.Evî  bi   hurbinî  daxuyanî,  bi  peyv  dikir,  û  di  nivîsî   “di  nav  wan  mafan  da”   li  cihê  kû  nivisîba  “ev  maf  evene”. Yêkek  ji  mafên  siruştî  kû  Jefferson  bawerî  pê  hebo  lê  ev  li  Daxuyaniyê  nehat  nivisîn,  Darayî (milkîyet) bo. Herçend  di  reşnivîsa  dawiya  Daxuyaniyê  da  ev  peyv  nehat  nivîsin,  lê   hebuna  vî  mafî  jî   nehat  inkar  û  haşa  kirin.

Heryêk  ji  wan  mafên  sirûştî  bi   giringî  rûyek dîyar  kirî  ji  wan  mafane,  kû  mirovan  diket  mirov. Mafê Jîyanê  yêkek  ji  mafên  despêkê  ye. Her  kesê  maf heye,  kû  bijît, maf heye hebît. Azadî  û  wekhevî  du  rûyên  yêk  sike ne. Hemu  kesê  mafê  çarenusa  xwe heye  yan Azadiyê , û  wekhevî  nikare  hebît  heya  hemu  kes  azad  nebin. Herwek kû  rûyê  serî  yê  sike nikare  hebît  bi  bêy  rûyê binî, Serxwebûn  û  Azadî  nikarin  hebin  bi  bêy wekhevî, û  her wisa  berû-wajî. Mafê li  div  bexteweriyê  mafek  bi  wate ye, hebunek  bi  armance. Mafê  darayî  yê  girêdayî  bi  her du  mafên  Jîyanê   û  Bexteweriyê  ye. Darayî (milkiyet) wateya  rizgariyê  dide  mirov,  kû  bijît  û  herwisa  fersendên  li  dîvçûn û  gehiştin  bi  bexteweriyê  pêk  tînît. Eve  mafên  bingehî  ne  kû  bi  wan  ra  hebuna  mirov  têt  fam  kirin.

Demokrasi ya Jeffersonî her wisa îna  hebunê  kû  armanc  û  rola  dewleta  çiye.  “Eve  kû  mafên  sirûşti  garantî  ken. Dezgehên  dewleta  ji  gel  pêk  bên, û  hêz u  qudreta  xwe bo  tenahi  û razîbuna  gel  bikar  biben. Lê  her  demê  kû  ev  bicih  neanin  eve  mafê  gele  kû  dewletê  haydar  yan  jî  li  nav  bibet”. Ev îydiya  ye  rastewxwe  ji  felsefa  John Locke  hatiye  wergirtin.

Dewletek  baş  û  rêk u pêk nabe  bibît  arişe  dinavbera  deshelat  û  bê  deshelata( karbidest  û hejara)  belkû  dibe  egera  li  nêzik  bona  mirovan. Hêz  û  qudreta  serekî  nabe  bêt  heder  kirin  bi  destê  qiral  yan  şah,   ev  hêz  pêdiviye  di  destê  gel  da  bît. Civakê  mafê  serekî  heye  kû helweşinit vê  dewletê,  eva  kû  şertên  xwe  bin  pê  diket.

Îdeal eve, li  jêr  Demokrasi ya Jeffersoni,  dewlet  gele,  û  gel  jî  dewlete. Di  encamê  da  ger  dewletek  nexwaze  ji  bo  berjewendiya  gel  bişuxile,  ev  gel belke  û  pêdivi ye  ku  vê  dewletê  bighure.  Dewlet  tên  ava  kirin  kû mafê  gelan  biparêzin  û  bi tinê vê  hêzê  bikar  binin  kû  ji  gel  girtine.

Jefferson  bi  xwe ali  girê  biçûk  bun  û bêhêz  buna dewleta  navendi  bo. Zêde  bi  hêz  buna  dewleta  navendî  bi  baweriya  wî  dibe  heger  kû,  hindek  mafa  bên  kêm  kirin  li  ciyê  ku  pêdivî  bo  biparêzit. Evî  baweri  bi  demokrasiyek  tewa  li  ser bingeha  rêz, hurmet û  bawerî  di  navbera  mirovan hebo. Ev li ser  vê  bawirê ye kû, herçend  dewleta  navendî  bê  hêz  bît, gel  zêdetir  bi  hêz  dibît,  û  eve dibi  eger  kû  civak  zêdetir  democrat  bît.

Di heman  demê  kû  Jefferson, xwazyarê  dewletek  navendî  ya  bê  hêze, bi heman  awayî  bawirî  heye  kû  ayîn  û  ol  nabe  çi  cih  hebe  di  vê  dewletê  da. Yêkek  ji  aligirên  here bi  hêze  cûdayi ya  ûl  li  dewletê, Jefferson  di  sala  1779  an  di  esasnama  herêma  Virginia  li  ser  azadiya  ûlê  nivisî. Di  nivisa wî  ya  vê  bare  da   hatiye, dewleta  Virginia  aligiriyê  li  çi  ûlekê  naket,  Û  ji  bo  wêyêkê  di  herêma Virginia  çi  kilise  yên  dewletî  niyn,  û  maliyat  û  dahat  nabe  bête  dan  bi  çi  ûl  yan kiliseyan.  Jeffersonî bo  wêyêkê  delil  di  îne  û  di  bêjit : “xelete  kû  mirov  pare  û  dirav  bide  û harikarî  û   yarmetiya  dîtinekê  kû  evî  bawirî  pê  niye  û  her wisa  evî  cî  deshelat  niye  kû  vê  dîtinê  bighurît  biket”.  Ji  bo  wêyêkê  cûdahiya  kilise  ji  dewletê  bo  beşek  ji  Demokrasiya  Jeffersonî.

Eve  çend  xalên  berçavin  di  Demokrasiya  Jeffersonî  da,  yêk  ji  wan  mafê  sirûştiye  mirov: Jiyan , Azadî  û  li  div  keyfxweşî  û  bexteweriyê,  û  Darayî, milkiyet.  Yadin  armanc  û  rola  dewleta  di  garantî  kirina  wan  mafan.  Û  yêkedin  cûdahiya  kilise  û  dewletê.  Demokrasiya Jeffersonî  ava  kirina  dewletekêye  kû  Gel  xwedî  hêze: ev  dewletin  û  dewlet  ji  wane.

Wergêr   Sipan  Silwaneyi

http://www.byzantinecommunications.com/adamhoward/homework/highschool/jeffersonian.html